IPN umorzył śledztwo w sprawie zbrodni w Koniuchach


Krzyż upamiętniający ofiary masakry w Koniuchach, fot. wilnoteka.lt/Waldemar Dowejko
Pion śledczy IPN zakończył dochodzenie w sprawie zbrodni dokonanej na Polakach we wsi Koniuchy na terenie obecnego rejonu solecznickiego. Sprawcami pacyfikacji byli sowieccy i żydowscy partyzanci. Śledztwo zostało umorzone – prokurator stwierdził, że osoby, które kierowały masakrą nie żyją.






Koniuchy były dużą wsią, liczącą około 60 zabudowań i ponad 300 mieszkańców. Miejscowość leżała na skraju Puszczy Rudnickiej, w której znajdowały się bazy partyzantów sowieckich. Partyzanci w czasie powtarzających się napadów na wieś rabowali jej mieszkańcom żywność, odzież, bydło. W Koniuchach utworzono więc oddział samoobrony, który skutecznie uniemożliwiał partyzantom dalszy rabunek. 

W nocy z 28 na 29 stycznia 1944 r. grupa partyzantów sowieckich otoczyła wieś. Atak trwał około 2 godzin. Pochodniami podpalano słomiane dachy domów, do wybudzonych, uciekających mieszkańców strzelano na oślep. W wyniku ataku zginęło około 40 osób, kilkanaście zostało rannych. Część ofiar spłonęła w swych domach, część zginęła od strzału z broni palnej. Wśród ofiar byli mężczyźni, kobiety i małe dzieci. Spalono większość zabudowań, ocalało tylko kilka domów.

O tym, co się wydarzyło w Koniuchach w okresie sowieckim milczano. Propaganda sowiecka przedstawiała ludzi z samoobrony jako zdrajców, kolaborantów, których trzeba ukarać. Dowodzący masakrą Genrikas Zimanas po wojnie został uznany za bohatera, władze Polski Ludowej przyznały mu order Virtuti Militari. Odznaczenia nigdy mu nie odebrano.

Dopiero w 60. rocznicę pacyfikacji wsi, staraniem Solecznickiego Oddziału Związku Polaków na Litwie, dzięki Radzie Ochrony Pamięci Walk i Męczeństwa ustawiony został krzyż, na którym umieszczono 38 nazwisk ofiar tragedii.

Śledztwo w sprawie pacyfikacji wsi Koniuchy zostało wszczęte w oparciu o materiały przekazane do IPN w 2001 roku przez Kongres Polonii Kanadyjskiej. To m.in. dzięki badaniom przedstawicieli Kongresu ustalona została lista około 40 uczestników masakry.

Śledczy z IPN ustalił, że atak przeprowadziła 120–150 osobowa grupa partyzantów sowieckich pochodzących z różnych oddziałów stacjonujących w Puszczy Rudnickiej: „Śmierć okupantowi”, „Śmierć faszyzmowi”, „Piorun”, „Margirio”, im. A. Mickiewicza. Pierwszy z wymienionych oddziałów należał do Brygady Kowieńskiej Litewskiego Sztabu Ruchu Partyzanckiego, pozostałe zaś do Brygady Wileńskiej. Oddziały te były wielonarodowościowe. Należeli do nich m. in. partyzanci żydowscy, uciekinierzy z gett w Kownie i Wilnie.

Zachowały się liczne źródła, w tym opisy sporządzone przez samych napastników. W toku śledztwa przesłuchano świadków mieszkających w Polsce, o pomoc prawną IPN zwrócił się również do organów ścigania Białorusi, Litwy, Rosji i Izraela. Uzyskano obszerny materiał dowodowy w postaci zeznań mieszkańców Koniuch, naocznych świadków zbrodni i dokumentów archiwalnych (meldunki policji litewskiej, szyfrogramy partyzantów sowieckich, kopie akt osobowych partyzantów sowieckich, w których to aktach są adnotacje, że uczestniczyli oni w atakach, kopie dzienników bojowych sowieckich oddziałów partyzanckich).

Śledztwo zostało zakończone postanowieniem o umorzeniu z 21 maja 2020 roku „wobec śmierci sprawców kierowniczych oraz niewykrycia pozostałych sprawców”.

Na podstawie: rp.pl, ipn.gov.pl, inf.wł.